Isoniazid (H) là thuốc chống lao hàng một, dùng trong phác đồ điều trị lao nhạy thuốc và một số phác đồ dự phòng lao. Bài viết giải thích cơ chế, liều tham khảo, vai trò vitamin B6, độc tính gan và những lưu ý khi dùng thuốc.
 |
| Thuốc Isoniazid viên nén 300mg cơ chế tác dụng phong tỏa enzyme InhA ức chế vách tế bào trực khuẩn lao |
- 1. Isoniazid (H) là thuốc gì?
- 2. Nhóm thuốc và dạng bào chế
- 3. Cơ chế tác dụng và đề kháng
- 4. Chỉ định và trường hợp cần thận trọng
- 5. Liều dùng tham khảo và phác đồ
- 6. Cách dùng và vitamin B6
- 7. Tác dụng không mong muốn và theo dõi
- 8. Tương tác thuốc và nhóm người đặc biệt
- 9. Những điều cần nhớ khi điều trị lao
- 10. Tài liệu tham khảo
1. Isoniazid (H) là thuốc gì?
Isoniazid (INH, ký hiệu H) là thuốc chống lao hàng một, tác động chủ yếu lên Mycobacterium tuberculosis. Thuốc có tác dụng diệt khuẩn đối với vi khuẩn lao đang nhân lên và là một thành phần quan trọng trong nhiều phác đồ điều trị lao nhạy thuốc. Vai trò cụ thể phụ thuộc kết quả kháng thuốc, loại bệnh lao và hướng dẫn điều trị đang áp dụng.
Phân biệt: lao hoạt động cần điều trị bằng phác đồ phối hợp phù hợp; nhiễm lao tiềm ẩn chỉ được điều trị dự phòng sau khi đã loại trừ lao hoạt động. Không tự dùng isoniazid đơn độc khi nghi ngờ mắc bệnh lao hoạt động.
2. Nhóm thuốc và dạng bào chế
Isoniazid thuộc nhóm thuốc chống vi khuẩn lao, dẫn chất hydrazide của acid isonicotinic. Các dạng có thể gặp tùy thị trường gồm viên uống đơn chất 100 mg, 300 mg và chế phẩm phối hợp cố định liều với rifampicin, pyrazinamide, ethambutol. Hàm lượng, dạng bào chế và khả năng cung ứng cần kiểm tra trên nhãn sản phẩm cụ thể.
Thuốc hấp thu qua đường uống, được chuyển hóa ở gan, trong đó tốc độ acetyl hóa liên quan đến enzyme NAT2 khác nhau giữa các cá thể. Đây là một trong những lý do đáp ứng và nguy cơ tác dụng phụ có thể khác nhau giữa người bệnh.
 |
| Các dạng bào chế viên nén 100mg 300mg và ống tiêm của thuốc Isoniazid |
3. Cơ chế tác dụng và đề kháng
Isoniazid là tiền thuốc: enzyme catalase–peroxidase KatG của vi khuẩn hoạt hóa thuốc, tạo các chất trung gian tương tác với NAD và ức chế InhA, từ đó cản trở tổng hợp acid mycolic – thành phần quan trọng của vách trực khuẩn lao.
Đột biến liên quan katG, vùng điều hòa hoặc gene inhA có thể làm giảm nhạy cảm với thuốc. Vì vậy cần tuân thủ phác đồ phối hợp, không tự bỏ một thuốc khi xuất hiện khó chịu.
4. Chỉ định và trường hợp cần thận trọng
Điều trị lao hoạt động
Isoniazid thường được dùng cùng các thuốc chống lao khác trong phác đồ dành cho lao nhạy thuốc. Không phải mọi trường hợp lao kháng thuốc đều dùng được isoniazid; bác sĩ cần dựa trên xét nghiệm và phác đồ phù hợp.
Điều trị dự phòng lao (TPT)
Các lựa chọn có isoniazid gồm 6H/9H (isoniazid hằng ngày 6 hoặc 9 tháng), 3HR (isoniazid + rifampicin hằng ngày 3 tháng) và 3HP (isoniazid + rifapentine mỗi tuần 3 tháng) cho người đủ điều kiện. Một số hướng dẫn ưu tiên phác đồ ngắn có rifamycin nếu không có chống chỉ định hoặc tương tác đáng kể.
Không dùng hoặc cần đánh giá chuyên khoa: quá mẫn với isoniazid, tiền sử viêm gan nặng do thuốc, bệnh gan cấp hay bệnh gan tiến triển, uống rượu thường xuyên, bệnh thần kinh ngoại vi và đang dùng nhiều thuốc tương tác. Bệnh gan không đồng nghĩa mọi trường hợp đều có một chống chỉ định tuyệt đối giống nhau: quyết định phụ thuộc mức độ bệnh và lợi ích điều trị.
5. Liều dùng tham khảo và phác đồ
Liều dưới đây chỉ để tham khảo chuyên môn, không phải đơn thuốc cá nhân. Liều và thời gian phụ thuộc mục đích điều trị, cân nặng, tuổi, kết quả kháng thuốc, chế phẩm phối hợp và hướng dẫn của chương trình chống lao.
| Đối tượng / tình huống | Liều isoniazid tham khảo | Lưu ý |
|---|---|---|
| Người lớn, uống hằng ngày | 5 mg/kg/ngày, thường tối đa 300 mg/ngày | Dùng trong phác đồ được kê đơn. |
| Trẻ em, uống hằng ngày | Thường 10 mg/kg/ngày; khoảng liều tùy hướng dẫn, tối đa 300 mg/ngày | Tính theo cân nặng và chế phẩm thực tế. |
| Dự phòng 6H hoặc 9H | Liều hằng ngày theo tuổi/cân nặng; người lớn tối đa 300 mg/ngày | Chỉ bắt đầu sau khi loại trừ lao hoạt động. |
| Dự phòng 3HP | Liều INH theo nhóm tuổi/cân nặng, tối đa 900 mg mỗi tuần | Phối hợp rifapentine; không dùng trong thai kỳ theo CDC. |
Không lấy liều 3HP để áp dụng cho 6H/9H hoặc phác đồ điều trị lao hoạt động. Người bệnh suy thận, suy gan, lọc máu hoặc dùng thuốc phối hợp cần được bác sĩ xác định lịch dùng và theo dõi riêng.
6. Cách dùng và vitamin B6
Isoniazid thường được khuyến cáo uống khi bụng đói (khoảng 1 giờ trước hoặc 2 giờ sau ăn) vì thức ăn có thể làm giảm hấp thu. Nếu khó dung nạp, người bệnh cần hỏi cơ sở điều trị để có cách dùng phù hợp thay vì tự ngừng thuốc. Uống đúng lịch của toàn bộ phác đồ, không tự đổi giờ hay bỏ liều.
Vitamin B6 (pyridoxine)
Isoniazid có thể gây thiếu vitamin B6 và viêm thần kinh ngoại vi. Bác sĩ thường chỉ định pyridoxine cho người có nguy cơ như mang thai, cho con bú, suy dinh dưỡng, đái tháo đường, HIV, nghiện rượu hoặc bệnh thận; liều dự phòng thường 25–50 mg/ngày tùy hướng dẫn và đối tượng. Một số chương trình cấp vitamin B6 rộng rãi hơn. Không tự tăng liều B6 kéo dài vì chính pyridoxine liều cao cũng có thể gây bệnh thần kinh.
 |
| Hướng dẫn quy trình uống viên nén Isoniazid 300mg đúng cách vào buổi sáng lúc bụng đói kèm Vitamin B6 |
7. Tác dụng không mong muốn và theo dõi
| Vấn đề | Dấu hiệu cần chú ý | Hành động |
|---|---|---|
| Tổn thương gan | Chán ăn, buồn nôn kéo dài, mệt nhiều, đau bụng, nước tiểu sẫm, vàng da/mắt | Ngừng dùng thuốc và liên hệ ngay cơ sở điều trị để được đánh giá; không tự uống lại. |
| Viêm thần kinh ngoại vi | Tê, châm chích, nóng rát bàn tay/bàn chân | Báo bác sĩ để đánh giá và điều chỉnh bổ sung B6 hoặc phác đồ. |
| Dị ứng / phản ứng nặng | Phát ban lan rộng, khó thở, phù mặt, sốt kèm tổn thương da | Đi khám khẩn cấp; khó thở hoặc phù đường thở cần cấp cứu. |
| Triệu chứng thần kinh | Lú lẫn, co giật, thay đổi hành vi bất thường | Đánh giá cấp cứu. |
Đánh giá triệu chứng được thực hiện định kỳ; xét nghiệm men gan trước và trong điều trị tùy nguy cơ, triệu chứng và phác đồ. Khi ALT/AST ≥3 lần giới hạn trên bình thường kèm triệu chứng hoặc ≥5 lần khi không có triệu chứng, nhân viên y tế thường xem xét ngừng thuốc gây độc gan và đánh giá ngay; người bệnh không tự quyết định thay phác đồ.
8. Tương tác thuốc và nhóm người đặc biệt
Rượu: nên tránh trong quá trình điều trị do nguy cơ độc gan. Phenytoin, carbamazepine: có thể tăng nồng độ, cần theo dõi biểu hiện ngộ độc và xét nghiệm khi phù hợp. Paracetamol: trao đổi với bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng liều cao hoặc kéo dài. Một số thực phẩm giàu tyramine/histamine có thể gây đỏ bừng, đau đầu, hồi hộp ở người nhạy cảm.
Mang thai và cho con bú
Lao hoạt động trong thai kỳ cần được điều trị kịp thời. Khi dùng isoniazid trong thai kỳ, CDC khuyến cáo bổ sung pyridoxine 25–50 mg/ngày. Với nhiễm lao tiềm ẩn, thời điểm bắt đầu điều trị tùy nguy cơ tiến triển bệnh; phác đồ 3HP không được CDC khuyến cáo cho người đang mang thai hoặc dự kiến có thai trong liệu trình.
Người mẹ dùng thuốc chống lao hàng một thường có thể tiếp tục cho con bú theo đánh giá của bác sĩ; lượng thuốc qua sữa không đủ điều trị hay dự phòng lao cho trẻ. Người mẹ dùng isoniazid cần bổ sung B6 theo hướng dẫn. Nếu chóng mặt hoặc giảm tỉnh táo, không lái xe hay vận hành máy móc.
9. Những điều cần nhớ khi điều trị lao
Điều trị lao đòi hỏi đúng thuốc – liều – lịch – thời gian và theo dõi tại cơ sở chống lao. Không tự ngừng khi hết ho, không dùng lại toa cũ, không chia sẻ thuốc cho người khác. Báo ngay khi xuất hiện vàng da, nước tiểu sẫm, tê bì tăng dần, phát ban nặng hoặc triệu chứng thần kinh.
Thông tin bài viết nhằm giáo dục sức khỏe, không thay thế thăm khám, xét nghiệm kháng thuốc hoặc đơn điều trị cá nhân.
Đọc thêm: Thuốc Rifampicin (R).
 |
| Giáo sư y khoa tư vấn rà soát phác đồ và hướng dẫn sử dụng Isoniazid an toàn |
No comments:
Post a Comment